مجله تندیس
ورلد پرس کارتون، مهمترین اتفاق در جهان کاریکاتور است که هر سال در موزة هنرهای مدرن سینترا (پرتغال)، برگزار میشود؛ از این نظر که مهمترین جشنوارهای است برای ارائة کاریکاتورهای منتشر شده در مطبوعات جهان، و به کاریکاتوری اهمیت میدهد که در طی یک سال گذشته در مطبوعات هر کشوری چاپ شده باشد. از این منظر جایگاه ورلد پرس کارتون جایگاه فوقالعاده مهمی است؛ چون به تاریخ پیدایش کاریکاتور نظر دارد و آن را مهم تلقی میکند. کاریکاتور با رویکرد سیاسی و مطبوعاتی مهمترین شاخة کاریکاتور بوده و هست. در بررسی سرچشمههای پیدایش کاریکاتور- لااقل در ایران- باید به کاریکاتورهای مطبوعاتی و سیاسی اشاره کرد.
در ایران، کاریکاتور مطبوعاتی بیشتر به کاریکاتورهایی از جنس کاریکاتورهای فکاهی نشریات توفیق و گلآقا اطلاق شده و به کاریکاتورهایی با موضوعات و مباحث سیاسی، که نیازی به شرح و تفسیر و بالن نداشته باشند، کمتر مجال بروز داده شده است. یک علت آن را میتوان به عدم تحمل و کم بودن سعة صدر در سیاسیون نسبت داد؛ برای همین است که شرح و تفسیر و طنز و مطایبه، از نوع فکاهه های رایج در نشریات توفیق و گل آقا، میتوانسته کمتر به سوء تفاهم و سوء تعبیر منجر شود. کاریکاتور بدون شرح مطبوعاتی، پس از پیروزی اصلاح طلبان در 2 خرداد 1376 و انتشار نشریات متعدد، بیشتر از گذشته توانست خود را مطرح کند. با این همه، باید گفت: بسیاری از این کاریکاتورها- چه در مقطع اصلاحات و چه در زمان حال- کاریکاتورهایی نمایشگاهی هستند که میتوانند با برخی از اتفاقات و رویدادهای سیاسی نسبت پیدا کنند؛ یعنی کاریکاتورهایی کاملاً مطبوعاتی نیستند. کمبود نشریات و روزنامه های حامی کاریکاتور و عدم توجه مدیران و سردبیران به کاریکاتور، رشد کاریکاتور مطبوعاتی را در ایران با رکود مواجه کرده است. ایران از معدود کشورهایی است که در آن انواع جشنواره های کاریکاتور وجود دارد. حتا جشنواره هایی برای کاریکاتور سیاسی و مطبوعاتی برگزار میشود. اما، این جشنواره ها الزاماً به قصد حمایت از کاریکاتور سیاسی و مطبوعاتی راه اندازی نمیشوند، بلکه آثاری که به جشنواره ارسال میشوند، فقط برای ارسال به جشنواره خلق میگردند! به عبارت دیگر: برگزارکننده خود در نقش سفارش دهندة موضوع است! سوژه هایی که نه قبل از ارسال به جشنواره به قصد انتشار در روزنامه خلق شده اند و پس از آن هم در نشریات رؤیت نمیشوند. رشد کاریکاتور مطبوعاتی و سیاسی در گرو رشد و بالندگی فضای مطبوعات است، و تا زمانی که کاریکاتور در نشریات به صورت فراگیر منتشر نشود، نمیتوان انتظار داشت کاریکاتور مطبوعاتی در ایران به جایگاه اصلی خود، که در ارتباط با عامة مردم است، دست یابد.
در مقدمة کتاب ورلد پرس کارتون اشاره شده است: «پیش از این که عکس وارد روزنامه شود، همیشه این کاریکاتوریستها بوده اند که کارشان در جراید منتشر میشد، و این شیوة نقادی از قرن نوزدهم میلادی با کاریکاتوریستهای بزرگ تاریخ کاریکاتور شروع شده است.»
ورلد پرس کارتون، با این که پنجمین سال برگزاری اش را جشن گرفته، اما توانسته است، به عنوان یکی از مهمترین و معتبرترین جشنوارههای کاریکاتور، خود را به جهان بشناساند. وقتی به جشنواره های ریزودرشت کاریکاتور در جهان نگاه میکنیم، به مواردی برمی خوریم که رد پایی از کاریکاتور معاصر و تحولات مربوط به آن را به ما نشان نمیدهند. جشنواره هایی با جوایز پنجاه دلاری تا هشتهزار دلاری بهانه ای هستند برای این که کاریکاتورهای جهان را، که از پایگاه اصلی اش یعنی مطبوعات دور میشود، به تماشا بگذارند. ورلد پرس کارتون، این دیدگاه را فراهم کرده است که، علاوه بر کاریکاتور سیاسی و مطبوعاتی، کاریکاتور چهره و کاریکاتورهای نمایشگاهی از نوع طنزآمیز و همچنین کاریکاتورهای متفکرانه، که در ایران به کاریکاتور روشنفکری موسوم است، در جشنواره حضور یابند. اما برای برگزارکنندگان این جشنواره مهمترین مسأله چاپ شدن این آثار در مطبوعات است. همچنین دیدن آثار نمایشگاه ورلد پرس کارتون این امکان را میدهد که به صورت تفکیکی کاریکاتور هر کشوری را بسنجیم و از میزان آزادی بیان، هوشمندی مدیران جراید، تنوع تکنیکی و سوژه گرایی کاریکاتوریستها باخبر شویم.
این جشنواره در سه بخش برگزار میشود: کاریکاتور طنزآمیز، کاریکاتور چهره و کاریکاتور مطبوعاتی. از میان آثار رسیده به جشنواره، چهارصدویک اثر (اصل)، از دویست وهفتادوسه روزنامه و از شصت ودو کشور، به بخش مسابقه راه یافت. هیأت داوران پنجمین جشنوارة ورلد پرس کارتون متشکل از آنتونیو آنتونس (کاریکاتوریست پرتغالی)، آرس (کاریکاتوریست کوبایی)، آدام کورپاک (کاریکاتوریست لهستانی)، استیو برودنر (کاریکاتوریست امریکایی) و سوفیا آن دلهوم (مدیر هنری فرانسوی)، نفرات برتر پنجمین دورة این جشنواره را به شرح زیر برگزید: جایزة بزرگ به روگلیو نارانجو از مکزیک اهدا شد. در بخش کاریکاتور مطبوعاتی، جایزة اول باز به همان اثر برندة جایزه بزرگ یعنی به روگلیو نارانجو اهدا گردید. جایزة دوم به تام جانسن از هلند و جایزة سوم به توسو بارکوویچ از صربستان رسید. در بخش کاریکاتور طنزآمیز، عثمانی سیمانکا از برزیل جایزة اول را دریافت کرد. جایزة دوم به زو از مجارستان اهدا شد و فلوریان بالابان از رومانی جایزة سوم را دریافت کرد. در بخش کاریکاتور چهره، آندره کاریلهو از پرتغال با کاریکاتور چهرة محمود احمدی نژاد، جایزة اول را از آن خود کرد. جایزة دوم به خاویر کارباجو از اسپانیا با کاریکاتوری از چهرة سارکوزی رسید و جایزة سوم به ادواردو باپتیستائو از برزیل به خاطر کاریکاتور خولیو کورتاسار اهدا شد.
از ایران آثار متنوعی به بخش نمایشگاه راه یافته است. در بخش کاریکاتورهای طنزآمیز، آثار پانزده هنرمند منتشر شده است. روزنامة اعتماد ملی با پنج اثر و روزنامة جام جم با سه اثر و دوهفته نامة تندیس، ماهنامة طنزوکاریکاتور، و نشریات نوای ارس، ندای هرمزگان، پیام سمنان، ایرانافشره، بچة مشهد هر کدام با یک اثر در کتاب حضور دارند. در بخش کاریکاتور چهره، دو اثر از روزنامة اعتماد ملی و یک اثر از نشریة اندیشة اردبیل در کتاب، چاپ شده اند. در بخش کاریکاتورهای مطبوعاتی، پنج کاریکاتور از ایران منتشر شده است که از این تعداد دو اثر از روزنامة اعتماد ملی، و از نشریات جام جم، ایران کارتون و نقش هر کدام یک اثر منتشر شده است.
شهرام رضایی، سعید صادقی، پیام پورفلاح، محمد خدادادی، محمدامین آقایی، مسعود ضیایی، محمود نظری، مهدی کریم‌زاده، کیوان زرگری، محمود جوادی، حسین صافی، حسن کریم‌زاده، حمیدرضا مسیبی، هادی حیدری، امیرفرهاد، امین روشن‌پور، علیرضا نصرتی، علی کاشی، اکبر تراب‌پور و عباس ناصری؛ هنرمندان ایرانی راه‌یافته به مسابقه بودند و آثارشان در کتاب جشنواره به چاپ رسید.