سید امیر سقراطی
دوهفته نامه تندیس

کاریکاتور، هنری است که دامنة گستردگی انتشارش را مدیون رسانه و مخاطب است، با این همه، اعتبارش را باید در پای‌بندی به مفهوم و پیام، مبتنی بر اعتراض و بر پایة‌ آگاهی دانست. کاریکاتور- چه نمایشگاهی و چه مطبوعاتی- در ذات خود این اعتراض و آگاهی را به همراه دارد. همین پای‌بندی است که کاریکاتور را تبدیل به مردمی‌ترین هنر در هنرهای تجسمی کرده است. کاریکاتور به دلیل همین تأکید بر صراحت و توجه به مخاطب، نیاز دارد، در بزنگاه‌های مختلف نو شود و خود را بر اساس انتقال مفهوم و پیام به مخاطب بازشناسی کند. نباید فراموش کرد کاریکاتور بار دیگر در حال بازخوانی و تغییر در نحوة عرضه و انتشار و همچنین ارتباط با مخاطب است. اگر بپذیریم کاریکاتور مطبوعاتی در جهان با تغییرات فراوانی که از فروپاشی دیوار برلین و اتمام جنگ سرد به خود دید و از مدل کاریکاتورهای بدون شرح، سوررئالیستی و وهم‌انگیز، بیش از پیش به سوی کاریکاتورهای فکاهی و باشرح رفت؛ اما، اکنون دیگر بار در حال یافتن مدلی مناسب برای خود است. پیوندی که بین کاریکاتورهای مطبوعاتی و نمایشگاهی در سطح نشریات جهان برقرار شده، این نکته را گوشزد می‌کند که کاریکاتور مطبوعاتی در حال تغییر است. بدیهی است پیوند این دو کاریکاتور منجر به بازخوانی فرایند کاریکاتور می‌شود، فرایندی که سوژه‌یابی، کاراکترسازی و تنوع تکنیکی را شامل می‌شود. از این‌ رو، بعید به نظر نمی‌رسد که جشنواره‌ها، که محملی برای رشد کاریکاتور و فضایی برای دیالوگ بین کاریکاتور کشورهای جهان هستند، می‌توانند تبدیل به عرصه‌ای برای بازگفتن از مسائلی جزیی‌تر از زندگی شوند؛ مسائلی که هر روز با آنها سرگرم و مشغول هستیم و بسیاری از اینها را در حدود اخبار مطبوعات دیده و خوانده‌ایم. جشنواره‌ها می‌توانند پیوند این دو نوع کاریکاتور را سبب شوند، آن را شکل دهند و کاریکاتور مناسب قرن جدید را فراهم آورند.
کاریکاتوریست‌های متعددی در سراسر جهان وجود دارند که در حال شکل‌دهی به این نوع از کاریکاتور هستند. یکی از این هنرمندان کائو گومز است. کلودیو آنتونیو گومز معروف به کائو گومز، در 1972، در بلو هوریزونت به دنیا آمد. وی از 1998 طراحی کارتون را شروع کرد. آثار او در بسیاری از نشریات و روزنامه‌های مطرح برزیل به چاپ رسیده و علاقه‌مندان بسیاری در کشورش دارد. کائو گومز مورد مناسبی برای بررسی این موضوع است که کاریکاتور مطبوعاتی و نمایشگاهی منافاتی با هم ندارند و اتفاقاً مکمل یکدیگر هستند.
کائوگومز، یک جایزه‌بگیر حرفه‌ای است. او چهار دوره جایزة اول جشنواره پراسیکابا (برزیل) را در 1992، 1993، 1994 و 1996 به دست آورده است. او از 2000 تا 2004، چهار جایزة اول جشنواره‌های کاریکاتور برزیل، یونان، پرتغال و اسپانیا را از آن خود کرده و در 1998، جایزة افتخار جشنواره ددت کوبا و در 1999، جایزة جشنوارة آیدین دوگان ترکیه را به دست آورده است. با این همه، او یک کاریکاتوریست مطبوعاتی نیز هست. سوژه‌های آثار او مانند طبیعت، مواد مخدر، ایدز، جنگ، ... از دل سوژه‌های ژورنالیستی بیرون می‌آیند. اما آثار گومز- چه مطبوعاتی و چه نمایشگاهی- از پرداخت نقاشی‌گونه‌ای برخوردارند که بیننده را مجذوب خود می‌کند. رنگ‌گذاری‌های او مؤید این گفته هستند: اعتباری برای وی فراهم آورده‌اند و گومز را در جرگة نوگرایانی قرار داده که به کاریکاتور نوین می‌اندیشند. بسیاری از کاریکاتوریست‌ها کاریکاتورهای‌شان را با نرم‌افزارهای رایانه‌ای رنگ‌گذاری می‌کنند، و بدیهی است که این آثار، اُرژینال نیستند؛ اما آثار کائو گومز، بر خلاف اغلب کاریکاتوریست‌ها، کاریکاتورهایی هستند که با ابزار نقاشی، خلق شده‌اند. شاید اکنون برای بسیاری از هنرمندان سخت باشد که با وسیله‌ای غیر از نرم‌افزارهای رایانه‌ای آثارشان را خلق کنند؛ اما نباید از یاد برد، بسیاری از کاریکاتوریست‌های مطرح جهان در دهه‌های گذشته هنرمندانی بودند که به خاطر تسلط بر اصول اولیة هنرهای تجسمی، به دانش، خلاقیت و ابتکاری دست می‌یافتند که آنها را فراتر از کاریکاتور می‌برد. بی‌اغراق آثار کائو گومز تصوری از بازگشت به سنت کاریکاتور را تداعی می‌کنند؛ آثاری که هم به واسطة سوژه‌پردازی و هم به خاطر خلاقیت و نوآوری تکنیکی مورد ستایش بودند.
برخوردهای فرم‌گرایانه گومز با پیکره‌ها، که اغلب کل صفحه را پُر کرده‌اند، تأکید بر سوژه و کاراکتر را موجب شده، فرم‌هایی که تنوع‌شان در ترکیب‌بندی و استقرار در صفحه، بر جذابیت‌شان افزوده است. کائو گومز را باید هنرمندی فرم‌گرا دانست که پرداخت‌های تکنیکی‌اش، به همراه پای‌بندی به اصول طراحی و علاقه‌اش به نوعی مینیمال‌گرایی، او را هنرمندی متمایز از دیگران کرده است. آثار او، در عین پرداخت‌های تکنیکی، از سادگی، ملاحت و روانی برخوردارند، که آثارش را خاص کرده است. تنوع در آثار گومز، سوژه را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد، به نوعی که جذابیت اجرا باعث می‌شود، در نگاه اول کاریکاتور او را یک نقاشی بپنداریم و سپس دنبال سوژة آن باشیم تا از کاریکاتور بودنش نیز لذت ببریم. بر همین اساس باید گفت: سوژة کارهای گومز، که اثر را تکمیل و تبدیل به کاریکاتور می‌کند، به نوعی در صفحه ترکیب شده‌اند که گویی پیام نقش ثانوی را در کل اثر بر عهده دارد.
ترکیب نوگرایی و بازگشت به سنت، جذابیتی است که اجرای کاریکاتورهای کائو گومز را دلپذیر کرده؛ اجراهایی که سوژه را نیز متأثر از خود، دلنشین و دوست‌داشتنی کرده است.